چه اتفاقی می‌افتد - پیوند سلول‌های بنیادی و مغز استخوان

• بررسی اجمالی

• چه اتفاقی می‌افتد

• خطرات

پیوند سلول‌های بنیادی یا مغز استخوان یک فرآیند طولانی و پیچیده است که شامل ۵ مرحله اصلی است.

این مراحل عبارتند از:

1. آزمایشات و معاینات -  برای ارزیابی وضعیت کلی سلامت شما.

2. برداشت - فرآیند جمع آوری سلول‌های بنیادی که برای پیوند استفاده می‌شود، از شما یا یک اهدا کننده.

3. آماده سازی - درمان برای آماده سازی بدن شما برای پیوند.

4. پیوند سلول‌های بنیادی

5. بهبودی - شما باید حداقل برای چند هفته در بیمارستان بستری باشید تا پیوند شروع به اثر کند.

آزمایش‌ها و معاینات

قبل از انجام پیوند سلول‌های بنیادی، برای اطمینان از اینکه برای انجام این عمل به اندازه کافی سالم هستید، به تعدادی آزمایش و معاینه نیاز خواهید داشت. 

پیوند در افرادی که علی رغم بیماری زمینه‌ای، از سلامت عمومی خوبی برخوردار هستند، معمولاً موفقیت آمیزتر است.

آزمایشاتی که ممکن است داشته باشید عبارتند از:

• نوار قلب (ECG) - یک آزمایش ساده برای بررسی ریتم قلب و فعالیت الکتریکی

• اکوی قلب -  اسکن برای بررسی قلب و عروق خونی نزدیک آن

• اشعه ایکس و یا سی تی اسکن برای بررسی وضعیت اندام‌هایی مانند ریه‌ها و کبد

• آزمایش خون برای بررسی سطح سلول‌های خونی و ارزیابی عملکرد کبد و کلیه‌ها

• تست کروناویروس (کووید-۱۹) - هم شما و هم اهداکننده شما ممکن است برای کووید-۱۹ آزمایش شوید و اگر هر یک از آزمایش‌ها مثبت باشد، پیوند ممکن است به تعویق بیفتد.

اگر سرطان دارید، ممکن است نیاز به بیوپسی نیز داشته باشید. این وقتی است که یک نمونه کوچک از سلول‌های سرطانی برداشته و تجزیه و تحلیل می‌شود.

این بیوپسی می‌تواند نشان دهد که آیا سرطان شما تحت کنترل است (در مرحله بهبودی) و یا اینکه خطر عود مجدد آن پس از پیوند زیاد است.

برداشت سلول‌های بنیادی

پس از انجام آزمایش‌هایی برای بررسی سلامت عمومی، سلول‌های بنیادی که برای پیوند استفاده می‌شوند باید برداشته و ذخیره شوند.

سلول های بنیادی را می‌توان به ۳ روش اصلی جمع آوری کرد. این روش‌ها عبارتند از:

• از خون - وقتی که سلول‌های بنیادی با استفاده از یک دستگاه مخصوص از خون خارج می‌شوند

• از مغز استخوان - وقتی که عملی برای برداشتن نمونه‌ای از مغز استخوان از استخوان لگن انجام می‌شود

• از خون بند ناف - وقتی که خون اهدایی از جفت و بند ناف نوزاد تازه متولد شده به عنوان منبع سلول‌های بنیادی استفاده می‌شود

ممکن است بتوان سلول‌های بنیادی را از خون یا مغز استخوان خودتان جدا کرد و بعد از اینکه سلول‌های آسیب دیده یا سرطانی برداشته شدند، آنها را پیوند زد.

در صورتی که این امکان وجود نداشته باشد، معمولاً از سلول‌های بنیادی خون یا مغز استخوان یک اهدا کننده استفاده می‌شود.

برداشتن سلول‌های بنیادی از خون

رایج ترین روش برداشت سلول‌های بنیادی شامل خارج کردن موقت خون از بدن، جدا کردن سلول‌های بنیادی و سپس بازگرداندن خون به بدن است.

برای افزایش تعداد سلول‌های بنیادی در خون، حدود ۴ روز قبل از برداشت، داروهایی برای تحریک تولید آنها تجویز می‌شود. در روز پنجم، آزمایش خون برای بررسی وجود تعداد کافی سلول‌های بنیادی در گردش انجام می‌شود.

اگر تعداد سلول‌ها کافی باشد، رگ‌های هر بازو با لوله‌هایی به دستگاه جداکننده سلول متصل می‌شوند. خون از یک بازو خارج شده٬ از صافی عبور داده می‌شود و سپس از طریق بازوی دیگر به بدن بازگردانده می‌شود.

این روش بدون درد و در حالی که بیدار هستید انجام می‌شود. حدود ۳ تا ۴ ساعت طول می‌کشد و ممکن است لازم باشد در صورتی که تعداد کافی سلول در دفعه اول خارج نشود، روز بعد تکرار شود.

برداشتن نمونه مغز استخوان

روش دیگری برای جمع آوری سلول‌های بنیادی، برداشتن حدود یک لیتر مغز استخوان از استخوان لگن شما با استفاده از سوزن و سرنگ است.

ممکن است نیاز باشد که سوزن در چندین قسمت از لگن شما وارد شود تا از بدست آوردن مغز استخوان کافی اطمینان حاصل شود. این کار تحت بیهوشی عمومی انجام می شود، بنابراین شما در خواب خواهید بود و در حین انجام آن هیچ دردی احساس نخواهید کرد.

با این حال، ناحیه‌‌ای که سوزن در آن وارد می‌شود ممکن است بعد از آن دردناک باشد  و جای سوزن روی پوست شما باقی بماند (معمولاً یک جای سوزن در هر طرف).

آماده سازی درمان 

قبل از اینکه سلول‌های بنیادی پیوند زده شوند، به درمان با دوزهای بالای شیمی درمانی و گاهی اوقات رادیوتراپی (پرتودرمانی) نیاز است.

بخاطر اینکه:

• سلول‌های مغز استخوان موجود نابود شوند - تا جایی برای بافت پیوندی ایجاد شود

• هر سلول سرطانی موجود از بین برود

• عملکرد سیستم ایمنی شما را متوقف کند - این امر خطر رد پیوند را کاهش می‌دهد

به عنوان بخشی از آماده سازی درمان، طیف وسیعی از داروها به شما داده می‌شود،  بنابراین معمولاً یک لوله به نام خط مرکزی در یک رگ بزرگ نزدیک قلب شما قرار داده می‌شود. این به این معنی است که دارو بدون نیاز به تزریق‌های زیاد می‌تواند وارد بدن شما شود.

روند سازگار کردن معمولا حدود یک یا دو هفته طول می‌کشد. در طول درمان به احتمال زیاد نیاز به بستری در بیمارستان خواهید داشت.

آماده سازی ممکن است تعدادی از عوارض جانبی ناخوشایند مانند بیماری، ریزش مو و خستگی ایجاد کند. اینها معمولا موقتی هستند. تیم درمانی شما از قبل در مورد خطرات درمان با شما صحبت خواهد کرد.

درباره خطرات پیوند سلول‌های بنیادی بیشتر بخوانید.

پیوند

پیوند معمولاً یک یا ۲ روز پس از اتمام آماده سازی انجام می‌شود.

سلول‌های بنیادی به آرامی از طریق خط مرکزی وارد بدن شما می‌شوند. این فرآیند اغلب حدود چند ساعت طول می‌کشد.

پیوند بدون درد است و در تمام مدت بیدار خواهید بود.

بهبودی

پس از پایان پیوند، باید چند هفته در بیمارستان بمانید و منتظر بمانید تا سلول‌های بنیادی در مغز استخوان شما مستقر شده و شروع به تولید سلول‌های خونی جدید کنند. 

در این دوره ممکن است:

• احساس ضعف کنید و دچار اسهال و استفراغ و/یا بی اشتهایی شوید.

• برای جلوگیری از سوءتغذیه، مایعات از طریق دهان یا لوله‌ای که از بینی به معده شما وارد می‌شود (لوله بینی - معدی) به شما داده شود.

• به دلیل اینکه تعداد گلبول های قرمز خون شما کم است، به طور مرتب تزریق خون داشته باشید.

• به دلیل اینکه تعداد پلاکت‌های شما کم است، به طور مرتب پلاکت تزریق شود.

• در یک اتاق ویژه عاری از میکروب بستری شوید و ممکن است از بازدیدکنندگان خواسته شود برای جلوگیری از عفونت٬ لباس‌های محافظ بپوشند، زیرا تعداد گلبول‌های سفید خون شما که با عفونت مبارزه می‌کنند، کم خواهد بود.

بسیاری از افراد بین ۱ تا ۳ ماه پس از پیوند به اندازه کافی برای ترک بیمارستان سرحال هستند. با این حال، اگر دچار عوارضی مانند عفونت شوید، ممکن است مجبور شوید مدت بیشتری در بیمارستان بستری باشید.

حتی پس از رفتن به خانه، به دلیل اینکه ممکن است مدتی طول بکشد تا سیستم ایمنی بدن شما به طور کامل به قدرت خود بازگردد، به طور بالقوه برای یک سال یا بیشتر در معرض خطر ابتلا به عفونت قرار خواهید داشت.

در صورتی که سلول‌های بنیادی اهدایی پیوند زده شوند، شما معمولاً باید داروهایی به نام داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی مصرف کنید که از عملکرد بیش از حد سیستم ایمنی بدن شما جلوگیری می‌کند.

این کار برای کاهش خطر حمله بدن شما به سلول‌های پیوندی یا برای کاهش خطر حمله سلول‌های پیوندی به سایر سلول‌های بدن شما انجام می‌شود.